प्राचीन भारत में रसायन

Authors

  • Rameshwar Pandey Assistant Professor, Department of Ancient History, National PG College Barhalganj, Gorakhpur, Uttar Pradesh India.

Keywords:

खनिज; चरक संहिता; अथर्ववेद; अर्थशास्त्र; रस रत्नाकर; गन्धक; स्वर्ण; पारद ।

Abstract

इस शोध पतà¥à¤° में लेखक ने पà¥à¤°à¤¾à¤šà¥€à¤¨ भारत में रसायन विषय को पà¥à¤°à¤¸à¥à¤¤à¥à¤¤ किया है। इस शोध पतà¥à¤° में लेखक ने चरक, कौटिलà¥à¤¯ à¤à¤µà¤‚ नागारà¥à¤œà¥à¤¨ के रासायनिक कारà¥à¤¯à¥‹à¤‚ पर विसà¥à¤¤à¤¾à¤° से पà¥à¤°à¤•ाश डालते हà¥à¤ उनके महतà¥à¤µ à¤à¤µà¤‚ उपयोगिता पर पà¥à¤°à¤•ाश डाला है। लेखक ने पà¥à¤°à¤­à¤¾à¤µà¥€ ढंग से दरà¥à¤¶à¤¾à¤¯à¤¾ है कि कैसे इन पà¥à¤°à¤¾à¤šà¥€à¤¨ भारतीय विदà¥à¤µà¤¾à¤¨à¥‹à¤‚ ने रसायन विजà¥à¤žà¤¾à¤¨ के कà¥à¤·à¥‡à¤¤à¥à¤° में अगà¥à¤°à¤£à¥€ योगदान दिया। यह शोध पतà¥à¤° यह बताता है कि कैसे इन पà¥à¤°à¤¾à¤šà¥€à¤¨ भारतीय विदà¥à¤µà¤¾à¤¨à¥‹à¤‚ ने रासायनिक अनà¥à¤¸à¤‚धान और पà¥à¤°à¤¯à¥‹à¤— की नींव रखी, जिससे भविषà¥à¤¯ के विकास का मारà¥à¤— पà¥à¤°à¤¶à¤¸à¥à¤¤ हà¥à¤†à¥¤ 

References

1. चरक संहिता, द्वितीय भाग, रसायनाध्यायः १.७-८, पृ० ५
2. अथर्ववेद, ६.८०.३
3. वही, ७.८६.१
4. चरक संहिता द्वितीय भाग वही, १.७८-८०, पृ० २०
5. वही, पृ० २१
6. मिश्र डा० सिद्धिनन्दन, आयुर्वेदीय रसशास्त्र, पृ० १७
7. झा डा० चन्द्रभूषण, आयुर्वेदीय रसशास्त्र, पृ० २६
8. विद्यालंकार अत्रिदेव, आयुर्वेद का बृहत इतिहास ५० ३८१
9. वही, पृ० १२७
10. अनु० श्री भारतीय योग, कौटिल्य अर्थशास्त्र, पृ ५६०-७७२, गैरोला वाचस्पति, कौटिलिय अर्थशास्त्र, पृ० ६०३-६३४
11. डा. चन्द्रभूषण, आयुर्वेदीक रसशास्त्र, पृ० ११,१२
12. मिश्र डा० सिद्धिनन्दन, आयुर्वेदीक रशसास्त्र, पृ० ७
13. वही, पृ० ८, ६ "सिद्धेरसे करिष्यामि निर्दारिद्रयमिंद जगत्।"
14. अन्निदेव विद्यालंकार, आयुर्वेद का वृहत इतिहास पृ० ४०१-०२, झा डा० चन्द्रभूषण पूर्वोक्त, पृ० ४३- ४४
15. वही, किमत्र चित्रं यदि राजवर्त्तक शिरीषपुष्पाग्ररसेन भावितम् ।
सितं सुवर्ण तरूणार्क सन्निभं करोति गुंजाशतमेक गुंजया ।।
16. वही, किमत्रं चित्रं यदि पीत गन्धकः पलानिर्यासरसेन शोधितः ।
आरण्यकैरूत्पलकैस्तु पाचितः करोति तारं त्रिपुटेन कांचनम् ।।
17. वही, किमत्रं चित्रं दरदः सुभावितः पयेन मेष्या बहुशोऽम्लवर्गः ।
सितं सुवर्ण बहुधम्र्मभावितं करोति साक्षाद् बरकुंकुमप्रभम् ।।
18. वही

Published

2024-12-22