मनोरोगके निवारण में कà¥à¤°à¤¿à¤¯à¤¾à¤¯à¥‹à¤— की à¤à¥‚मिका
Keywords:
मनोरोग, कà¥à¤°à¤¿à¤¯à¤¾à¤¯à¥‹à¤—, दà¥à¤µà¤¨à¥à¤¦à¥à¤µ, शरीर शà¥à¤¦à¥à¤§à¤¿, इनà¥à¤¦à¤¿à¤¯ शà¥à¤¦à¥à¤§à¤¿, निराहार ओ३मà¥, सà¥à¤µà¤¾à¤§à¥à¤¯à¤¾à¤¯, उपांशAbstract
योग विदà¥à¤¯à¤¾ सृषà¥à¤Ÿà¤¿ के पà¥à¤°à¤¾à¤°à¤®à¥à¤ से ही मानव कलà¥à¤¯à¤¾à¤£ हेतॠउपयोगी होती रही है। योग के दà¥à¤µà¤¾à¤°à¤¾ हमारे ऋषि मà¥à¤¨à¤¿à¤¯à¥‹à¤‚ ने अधà¥à¤¯à¤¾à¤¤à¥à¤® जगत में उनà¥à¤¨à¤¤à¤¿ के शिखर को छà¥à¤‚आ है और मानव के बहà¥à¤¤ से अनसà¥à¤²à¤à¥‡ रहसà¥à¤¯à¥‹à¤‚ को उजागर किया है। आधà¥à¤¯à¤¾à¤¤à¥à¤®à¤¿à¤• उनà¥à¤¨à¤¤à¤¿ के साथ-साथ योग विदà¥à¤¯à¤¾ का मनà¥à¤·à¥à¤¯ के शरीर और मन के विकारों के निराकरण में महतà¥à¤µà¤ªà¥‚रà¥à¤£ योगदान रहा है। आधà¥à¤¨à¤¿à¤• यà¥à¤— में à¤à¥€ योग के अà¤à¥à¤¯à¤¾à¤¸ से मनà¥à¤·à¥à¤¯ जीवन के सà¤à¥€ दà¥à¤µà¤¨à¥à¤¦à¥à¤µà¥‹à¤‚ से छà¥à¤Ÿà¤•ारा पा सकता है। महरà¥à¤·à¤¿ पतंजलि आदि ऋषियोें ने मनà¥à¤·à¥à¤¯ को जीवन की समसà¥à¤¯à¤¾à¤“ं से विचलित न होते हà¥à¤ किस तरह से उनका समाधान किया जाये इसका जà¥à¤žà¤¾à¤¨ सहज ही उपलबà¥à¤§ करा दिया है। महरà¥à¤·à¤¿ पतंजलि दà¥à¤µà¤¾à¤°à¤¾ रचित योग विदà¥à¤¯à¤¾ के अदà¥à¤µà¤¿à¤¤à¥€à¤¯ गà¥à¤°à¤¨à¥à¤¥ पतंजलि योग सूतà¥à¤° में मानव जाति के कलà¥à¤¯à¤£à¤¾à¤°à¥à¤¥ जो जà¥à¤žà¤¾à¤¨ दिया है उसको उनà¥à¤¹à¥‹à¤‚ने सूतà¥à¤°à¥‹à¤‚ की à¤à¤• माला में मोतियों की तरह गंà¥à¤¥à¤¾ है। पà¥à¤°à¤¤à¥à¤¯à¥‡à¤• सूतà¥à¤° अपने आप में समà¥à¤ªà¥‚रà¥à¤£ योग विदà¥à¤¯à¤¾ को समाये हà¥à¤ है। इनà¥à¤¹à¥€ मोतियों मे से à¤à¤• मोती ‘‘तपः सà¥à¤µà¤¾à¤§à¥à¤¯à¤¾à¤¯ ईशà¥à¤µà¤°à¤ªà¥à¤°à¤£à¤¿à¤§à¤¾à¤¨â€™â€™ को महरà¥à¤·à¤¿ पतंजलि ने कà¥à¤°à¤¿à¤¯à¤¾à¤¯à¥‹à¤— के नाम से उलà¥à¤²à¥‡à¤–ित किया है। इस सूतà¥à¤° को जीवन में धारण करने से मनà¥à¤·à¥à¤¯ अपन सांसारिक जीवन के समà¥à¤ªà¥‚रà¥à¤£ दà¥à¤µà¤¨à¥à¤¦à¥à¤µà¥‹à¤‚ से लड़ते हà¥à¤ à¤à¥€ जीवन आधà¥à¤¯à¤¾à¤¤à¥à¤®à¤¿à¤• उनà¥à¤¨Å¸à¤¿à¤¾ के मारà¥à¤— के ऊपर तीवà¥à¤°à¤¤à¤¾ से गमन कर सकता है। और समà¥à¤ªà¥‚रà¥à¤£ शारीरिक à¤à¤µà¤‚ मानसिक विकारों से मà¥à¤•à¥à¤¤ हो सकता है।
DOI: https://doi.org/10.24321/2456.0510.202011
References
2. समाधि à¤à¤¾à¤µà¤¨à¤¾à¤°à¥à¤¥à¤ƒ कà¥à¤²à¥‡à¤¶à¤¤à¤¨à¥‚करणारà¥à¤¥à¤¶à¥à¤šà¥¤ पा.यो.सू.- 2/2।
3. तपो दà¥à¤µà¤¨à¥à¤¦à¥à¤µà¤¸à¤¹à¤¨à¤®à¥à¥¤ वà¥à¤¯à¤¾à¤¸à¤à¤¾à¤·à¥à¤¯- 2/32।
4. ऋषयःसंयतातà¥à¤®à¤¾à¤¨à¤ƒ फलमलानिलाशनाः। तपसैव पà¥à¤°à¤ªà¤¶à¥à¤¯à¤¨à¥à¤¤à¤¿ तà¥à¤°à¥ˆà¤²à¥‹à¤•à¥à¤¯à¤‚ सचरचरमà¥à¥¤à¥¤ मनà¥à¤¸à¥à¤®à¥ƒà¤¤à¤¿- 11/236।
5. तपो विदà¥à¤¯à¤¾ च विपà¥à¤°à¤¸à¥à¤¯ निःशà¥à¤°à¥‡à¤¯à¤¸à¥à¤•रं परमà¥à¥¤ तपसा किलà¥à¤¬à¤¿à¤·à¤‚ हनà¥à¤¤à¤¿ विदà¥à¤¯à¤¯à¤¾à¤½à¤®à¥ƒà¤¤à¤®à¤¶à¥à¤¨à¥à¤¤à¥‡à¥¤à¥¤ मनà¥à¤¸à¥à¤®à¥ƒà¤¤à¤¿- 12/104।
6. शà¥à¤°à¥€à¤®à¤¦à¥à¤à¤—वदà¥à¤—ीता- 17/14।
7. अनà¥à¤¦à¥à¤µà¥‡à¤—करं वाकà¥à¤¯à¤‚ सतà¥à¤¯à¤‚ पà¥à¤°à¤¿à¤¯à¤¹à¤¿à¤¤à¤‚ च यतà¥à¥¤ सà¥à¤µà¤¾à¤§à¥à¤¯à¤¾à¤¯à¤¾à¤à¥à¤¯à¤¸à¤¨à¤‚ चैव वाङà¥à¤®à¤¯à¤‚ तप उचà¥à¤¯à¤¤à¥‡à¥¤à¥¤ शà¥à¤°à¥€à¤®à¤¦à¥à¤à¤—वदà¥à¤—ीता-17/15।
8. मनः पà¥à¤°à¤¸à¤¾à¤¦à¤ƒ सौमà¥à¤¯à¤¤à¥à¤µà¤‚ मौनमातà¥à¤®à¤µà¤¿à¤¨à¤¿à¤—à¥à¤°à¤¹à¤ƒà¥¤ à¤à¤¾à¤µà¤¸à¤‚शà¥à¤¦à¥à¤§à¤¿à¤°à¤¿à¤¤à¥à¤¯à¥‡à¤¤Å¸à¤¾à¤ªà¥‹ मानसमà¥à¤šà¥à¤¯à¤¤à¥‡à¥¤à¥¤ शà¥à¤°à¥€à¤®à¤¦à¥à¤à¤—वदà¥à¤—ीता-17/16।
9. कायेनà¥à¤¦à¥à¤°à¤¿à¤¯à¤¸à¤¿à¤¦à¥à¤§à¤¿à¤°à¤¶à¥à¤¦à¥à¤§à¤¿à¤•à¥à¤·à¤¯à¤¾Å¸à¤¾à¤ªà¤¸à¤ƒà¥¤à¥¤ पा.यो.सू.- 2/43।
10. यदॠदà¥à¤¸à¥à¤¤à¤°à¤‚ यदॠदà¥à¤°à¤¾à¤ªà¤‚ यदॠदà¥à¤°à¥à¤—ं यचà¥à¤š दà¥à¤·à¥à¤•रमà¥à¥¤ सरà¥à¤µà¤‚ तॠतपसा साधà¥à¤¯à¤‚ तपो हि दà¥à¤°à¤¤à¤¿à¤•à¥à¤°à¤®à¤®à¥à¥¤à¥¤ मनà¥à¤¸à¥à¤®à¥ƒà¤¤à¤¿à¤®- 238
11. सà¥à¤µà¤¾à¤§à¥à¤¯à¤¾à¤¯à¤ƒ पà¥à¤°à¤£à¤µà¤¾à¤¦à¤¿à¤ªà¤µà¤¿à¤¤à¥à¤°à¤¾à¤£à¤¾à¤‚ जपः। पा.यो.द. वà¥à¤¯à¤¾à¤¸à¤à¤¾à¤·à¥à¤¯-2/1
12. मोकà¥à¤·à¤¶à¤¾à¤¸à¥à¤¤à¥à¤°à¤¾à¤§à¥à¤¯à¤¯à¤¨à¤‚ वा। वही।
13. ईशà¥à¤µà¤°à¤ªà¥à¤°à¤£à¤¿à¤§à¤¾à¤¨à¤‚ सरà¥à¤µà¤•à¥à¤°à¤¿à¤¯à¤¾à¤£à¤¾à¤‚ परमगà¥à¤°à¤¾à¤°à¥à¤ªà¤£à¤®à¥à¥¤ वही।
14. ततà¥à¤«à¤²à¤¸à¤‚नà¥à¤¯à¤¾à¤¸à¥‹ वा। वही।
15. सà¥à¤µà¤¾à¤§à¥à¤¯à¤¾à¤¯à¤¾à¤¦à¤¿à¤·à¥à¤Ÿ देवतासंपà¥à¤°à¤¯à¥‹à¤—ः। पा.यो.सू. 2/44
16. देवा ऋषयः सिदà¥à¤§à¤¶à¥à¤š सà¥à¤µà¤¾à¤§à¥à¤¯à¤¾à¤¯à¤¶à¥€à¤²à¤¸à¥à¤¯ दरà¥à¤¶à¤¨à¤‚ गचà¥à¤›à¤¨à¥à¤¤à¤¿ कारà¥à¤¯à¥‡à¤šà¤¾à¤¸à¥à¤¯ वरà¥à¤¤à¤¨à¥à¤¤ इति।। वà¥à¤¯à¤¾à¤¸à¤à¤¾à¤·à¥à¤¯ 2/44
17. यतà¥à¤•रोषि यदशà¥à¤¨à¤¾à¤¸à¤¿ यजà¥à¤œà¥à¤‚होषि ददासि यतà¥à¥¤ यŸापसà¥à¤¯à¤¸à¤¿ कौनà¥à¤¤à¥‡à¤¯ ततà¥à¤•à¥à¤°à¥à¤·à¥à¤µ मदरà¥à¤ªà¤£à¤®à¥à¥¤ शà¥à¤°à¥€à¤®à¤¦à¥à¤à¤—वदà¥à¤—ीता- 9/27।
18. ईशà¥à¤µà¤°à¤ªà¥‚जनं नाम पà¥à¤°à¤¸à¤¨à¥à¤¨à¤¸à¥à¤µà¤à¤¾à¤µà¥‡à¤¨ यथाशकà¥à¤¤à¤¿ विषà¥à¤£à¥à¤°à¥à¤¦à¥à¤°à¤¾à¤¦à¤¿à¤ªà¥‚जनमà¥à¥¤ शाणà¥à¤¡à¤¿à¤²à¥à¤¯à¥‹à¤ªà¤¨à¤¿à¤·à¤¦à¥à¥¤
19. जपो नाम विधिवदà¥à¤—à¥à¤°à¥à¤ªà¤¦à¤¿à¤·à¥à¤Ÿà¤µà¥‡à¤¦à¤¾à¤µà¤¿à¤œà¥à¤žà¤¦à¥à¤§à¤®à¤¨à¥à¤¤à¥à¤°à¤¾à¤à¥à¤¯à¤¾à¤¸à¤ƒà¥¤ वही।
20. ततà¥à¤° देवासà¥à¤°à¤¯à¤ƒ पà¥à¤°à¥‹à¤•à¥à¤¤à¤¾ लोका वेदासà¥à¤°à¤¯à¥‹à¤½à¤—à¥à¤¨à¤¯à¤ƒà¥¤ वही।
21. उचà¥à¤šà¥ˆà¤°à¥à¤šà¥à¤šà¤¾à¤°à¤£à¤‚ यथोकà¥à¤¤à¤«à¤²à¤®à¥à¥¤ आंशà¥à¤¸à¤¹à¤¸à¥à¤°à¤—à¥à¤£à¥à¥¤ मानसं कोटिगà¥à¤£à¤®à¥à¥¤ शाणà¥à¤¡à¤¿à¤²à¥à¤¯à¥‹à¤ªà¤¨à¤¿à¤·à¤¦à¥, पà¥à¤°à¤¥à¤® अधà¥à¤¯à¤¾à¤¯à¥¤